بیمارستان فارابی

در ادامه سلسله کلاس‌های آموزشی رزیدنتی در بیمارستان فارابی ، مبحث تخصصی و کاربردی «الکتروفیزیولوژی در چشم» توسط دکتر اسماعیل اسعدی خامنه، استادیار گروه بیماری‌های چشم دانشگاه علوم پزشکی تهران و فوق‌تخصص رتین این مرکز، ارائه شد. مطلب پیش‌رو، خلاصه‌ای آموزشی و ساختاریافته از این مبحث است که با استناد به راهنماهای بالینی آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (AAO) جهت بهره‌برداری دستیاران، فلوشیپ‌ها و پژوهشگران تدوین شده است. 

الکتروفیزیولوژی چشم چیست؟

الکتروفیزیولوژی بینایی (Visual Electrophysiology) شامل مجموعه‌ای از آزمایش‌های غیرتهاجمی است که فعالیت الکتریکی تولیدشده در مسیر بینایی (از شبکیه تا قشر بینایی مغز) را در پاسخ به محرک‌های نوری اندازه‌گیری می‌کند. این تست‌ها زمانی که معاینات بالینی و تصویربرداری‌های ساختاری (مانند OCT یا آنژیوگرافی) برای تشخیص علت کاهش دید کافی نباشند، اطلاعات عملکردی (Functional) بسیار ارزشمندی را در اختیار چشم‌پزشک قرار می‌دهند.

تست‌های اصلی الکتروفیزیولوژی و کاربرد آن‌ها

بر اساس استانداردهای AAO، ارزیابی الکتروفیزیولوژیک به سه دسته اصلی تقسیم می‌شود:

۱. الکترورتینوگرافی (ERG - Electroretinography)

این تست پاسخ الکتریکی سلول‌های مختلف شبکیه (شامل گیرنده‌های نوری، سلول‌های دوقطبی و آماکرین) را ثبت می‌کند. ERG خود به سه نوع بالینی مهم تقسیم می‌شود:

• Full-field ERG (ffERG): پاسخ کلی شبکیه را ارزیابی می‌کند. این تست استاندارد طلایی برای تشخیص و پیگیری دیستروفی‌های منتشر شبکیه مانند رتینیت پیگمنتوزا (RP)، شب‌کوری مادرزادی ثابت (CSNB) و کوررنگی (Achromatopsia) است.
• Multifocal ERG (mfERG): پاسخ‌های الکتریکی را از مناطق مجزای ماکولا و قطب خلفی به صورت نقشه‌ای توپوگرافیک ثبت می‌کند. بیشترین کاربرد آن در تشخیص زودهنگام سمیت دارویی (مانند مسمومیت با هیدروکسی‌کلروکین/پلاکوئنیل) و ارزیابی بیماری‌های موضعی ماکولا است.
• Pattern ERG (PERG): به طور اختصاصی عملکرد سلول‌های گانگلیونی شبکیه (RGCs) و ماکولا را ارزیابی می‌کند. در افتراق بیماری‌های ماکولا از بیماری‌های عصب بینایی کاربرد دارد.

۲. الکترواوکولوگرافی (EOG - Electrooculography)

این تست پتانسیل استراحت چشم (تفاوت بار الکتریکی بین قرنیه در جلو و شبکیه در عقب) را اندازه‌گیری می‌کند که نشان‌دهنده سلامت اپیتلیوم رنگدانه‌ای شبکیه (RPE) است.

• کاربرد اصلی: تشخیص بیماری بست (Best Vitelliform Macular Dystrophy) که در آن با وجود طبیعی بودن ERG، تست EOG به شدت غیرطبیعی است.

۳. پتانسیل برانگیخته بینایی (VEP - Visual Evoked Potential)

تست VEP فعالیت الکتریکی قشر بینایی (Visual Cortex) را در پاسخ به تحریک شبکیه اندازه‌گیری می‌کند و یکپارچگی مسیر عصبی بینایی (از عصب اپتیک تا کیاسم و قشر اکسیپیتال) را نشان می‌دهد.

• کاربرد اصلی: ارزیابی نوروپاتی‌های اپتیک، تشخیص التهاب عصب بینایی (Optic Neuritis) در بیماران مبتلا به ام‌اس (MS)، تومورهای فشارآورنده بر مسیر بینایی و تایید کاهش دیدهای غیرارگانیک (تمارض یا اختلالات سایکوسوماتیک).

فیلم کلاس رزیدنتی Electrophysiology

چه زمانی باید درخواست تست الکتروفیزیولوژی داد؟ (نکات کلیدی برای رزیدنت‌ها)

۱. کاهش دید غیرقابل توجیه: بیمارانی که از افت دید یا اختلال میدان دید شاکی هستند اما معاینات فوندوس و OCT آن‌ها کاملا طبیعی است.

۲. غربالگری مسمومیت‌های دارویی: پیگیری دوره‌ای بیمارانی که داروهای با ریسک سمیت شبکیه مصرف می‌کنند (توصیه اکید AAO به انجام mfERG).

۳. تایید تشخیص دیستروفی‌های ارثی: تایید بالینی و تعیین پیش‌آگهی در بیماری‌های ژنتیکی شبکیه.

۴. ارزیابی در حضور کدورت مدیا: در بیمارانی که به دلیل کاتاراکت شدید یا خونریزی زجاجیه امکان معاینه شبکیه وجود ندارد و نیاز به ارزیابی سلامت شبکیه پیش از عمل جراحی (مانند جراحی کاتاراکت یا ویترکتومی) است.

تسلط بر اصول الکتروفیزیولوژی و شناخت اندیکاسیون‌های آن، مرز میان یک تشخیص دقیق و سردرگمی بالینی را در بیماران پیچیده مشخص می‌کند. ترکیب یافته‌های ساختاری (Anatomic) با داده‌های عملکردی (Functional) حاصل از این تست‌ها، رویکردی جامع در مدیریت بیماری‌های شبکیه و عصب بینایی فراهم می‌آورد.